Pakhuis De Volharding bv wordt in 1994 de nieuwe eigenaar van het in 1916 verrezen gebouw met eind 19de eeuwse woning, langs De Luts. Namens de bv zet Rijksschroef een plan in elkaar dat van De Volharding een wooncomplex moet maken, 27 appartementen en een eetcafé behoren daartoe. Een miljoenen-plan met luxe appartementen voorzien van alle mogelijke gemakken.
Tot uitvoering komt het plan niet. Want hoewel Rijksschroef verwacht de schop snel in de grond te kunnen steken, dreigt een steeds grotere financiële nood bij de kopers van De Volharding, die ook de grond van een nabij gelegen watersportcentrum willen aankopen. Daarop moeten eveneens appartementen en op het water gerichte activiteiten worden ontplooid. Ondermeer een kleine invalshaven.

Problemen
Er rijzen echter problemen. De gemeente Gaasterlân-Sleat weigert een bouwvergunning omdat het plan volgens hun aangepast moet worden. De Volharding is in gemeentelijke ogen een monument en voortbordurend op de stelling van de Provinciale Monumentencommissie moeten de tekeningen worden bijgeschaafd. Verder blijkt het met de vervuiling van de grond ernstiger te zijn dan eerst voorzien. Bodemsanering pakt duurder uit en ook dat breekt de nieuwe eigenaren op.

Omdat ze hun financiële verplichtingen niet nakomen betreffende de aankoop van grond en opstallen van het aan de Volharding grenzende watersportbedrijf, wordt er door een Jouster advocaat beslag gelegd op het ooit als kaasopslag in gebruik zijnde gebouw. Tot executie komt het niet. Uiteindelijk draait het uit op een veiling in september 1996. Hypotheekhouder ABN/Amro gaat over tot executieverkoop omdat de eigenaren niet aan hun renteverplichtingen voldoen. Uit zo’n veertig belangstellenden komt makelaar Juko Schoonhoven als hoogste bieder naar voren.

Touwtrekken
Zijn bod van f 270.000,- blijkt echter niet voldoende en wordt bij de definitieve veiling in oktober overtroffen door het bedrijf Breek en Sloopwerken in Joure. Directeur Philippus Schippers heeft er grote plannen mee. Dan moet echter wel De Volharding worden gesloopt. Daarmee begint een nieuwe periode van touwtrekken. Schippers vraagt een sloopvergunning aan bij de gemeente Gaasterlân-Sleat maar die weigert resoluut. Enerzijds omdat onderbouwingen en uitgewerkte plannen uitblijven en anderzijds omdat doordringt dat De Volharding misschien wel een belangrijker monumentaal stukje erfgoed is dan vooreerst werd verondersteld. Bovendien ontbreekt een saneringsplan. De grond rondom het gebouw blijkt ernstig vervuild. Maar eigenaar Schippers houdt vast aan sloop om er later een nieuw, wellicht soortgelijk gebouw weer neer te zetten, bedoeld voor bejaardenhuisvesting.

Troosteloos
Maar ook het Jouster bedrijf haakt af. Een jaar geleden verkoopt het de Volharding met omliggende gronden aan Imca International bv in Haarlem voor f 675.000,-. Samen met enkele andere ondernemers wil de ontwikkelingsmaatschappij er 20 tot 25 ouderenwoningen in realiseren. Een plan waarmee zo’n 5 miljoen is gemoeid. Inmiddels is ook dat plan alweer een jaar oud. Nog steeds staat De Volharding er troosteloos bij. Verworden en vernield is het lustoord voor vandalen geworden. Geen ruit is meer heel en alles wat los of vast zat is zo’n beetje

vernield. Balk huilt om het alsmaar verder wegkwijnende gebouw waarvoor, zo lijkt het, plannenmakers dollartekens in hun ogen kregen maar uiteindelijk luchtballonnen lieten knappen.

Totaal gebied
Huidig eigenaar is nog steeds Imca bv. Het bedrijf verhuisde inmiddels met haar vastgoedafdeling van Haarlem naar Amsterdam. Jan Heermans is de directeur van het bedrijf. Aan de plannen voor woningbouw wordt nog steeds gewerkt. “We hopen volgend voorjaar de schop in de grond te kunnen steken”, zegt Heermans. Bij Imca bv wordt momenteel aan een uitgestippeld plan gewerkt “waarover inhoudelijk nog niet zoveel gezegd kan worden”. Wel staat vast dat het gaat om realisering van wooneenheden maar er is geen sprake meer van een specifieke doelgroep. De Volharding staat bovendien niet op zichzelf in die plannen. “We ontwikkelen een visie die inrichting van het totale gebied beslaat”, zegt Heermans, “dus ook de terreinen van het watersportbedrijf en het daroop staande, destijds afgebrande schoolgebouw”. Sprake van allen woningbouw is er niet meer alleen. “We denken dat wellicht te kunnen combineren met bedrijvigheid en horeca”. Maar naast het gegeven dat er geen definitieve invulling ligt is ook alle benodigde grond niet aangekocht. “Maar daarover gaan we met de eigenaar in onderhandeling”.
Overleg gaat Imca bv ook voeren met de gemeente Gaasterlân-Sleat omdat daar plannen worden ontwikkeld om in Balk te komen tot een herverdeling van bepaalde functies. “Wellicht dat dat ook van toepassing is op De Volharding”, zegt Heermans. Vanuit de politiek is in het verleden aqangedrongen op het meenemen van de locatie in die plannen en dat is het geval.

Rotte plek
De gemeente Gaasterlân-Sleat wil de ‘rotte plek’ langs de Luts als geen ander een nieuw aanzien geven maar is afhankelijk wat particulieren, in dit geval dus Imca bv, er van maakt. “Het is een heel vervelende situatie”, zegt wethouder Brouwer, “we zouden niets liever willen dan dat er snel een nieuwe invulling aan wordt gegeven”. Als de gemeente er zelf mee aan de slag ziet Brouwer voorlopig niet zitten “maar we willen daar best positief in meedenken”.  Mocht het allemaal op niets uitdraaien dan ziet Brouwer geen directe rol voor de gemeente weggelegd als koper, hoewel “als de huidige eigenaar het ons te koop aan zou bieden we daar best over willen nadenken”.
Had de gemeente het dan niet eerder moeten kopen? Nu heeft de wisseling van eigenaars de prijs omhoog gedreven terwijl de gemeente een jaar of vijf geleden voor wellicht een paar ton eigenaar had kunnen worden. Maar volgens Brouwer heeft de gemeente de vogels destijds niet over het net laten vliegen. “Er waren grote risico’s, bijvoorbeeld de sanering. Daarnaast zou er heel wat geïnvesteerd moeten worden om er weer iets van te kunnen maken”. En ook wil de gemeente liever niet op de stoel van projectontwikkelaars gaan zitten. Daarom hoopt het dat Imca bv, nu dus gevestgd in Amsterdam er alsnog een fraar project van maakt. “Concrete aanvragen voor bouwvergunningen of kant en klare plannen liggen er bij ons niet. Wel is ons bekend dat de huidige eigenaar nog steeds de intentie heeft appartementen te realiseren in De Volharding en op het achterliggende vrijstaande woningen”. Op dat terrein zouden zo’n 35 vrijstaande woningen gebouwd kunnen worden. Bedrijfseigenaar Kees Jasper bevestigd dat er nog steeds belangstelling bestaat voor zijn terreinen van de kant van Imca bv. Maar het fijne van hun plannen weet hij niet. “Ik verwacht dat erover niet al te lange tijd duidelijkheid komt”, zegt hij.

Monument
Ook Jan Oosterhoff uit Balk zit met smart op duidelijkheid te wachten. Als bestuurslid van de Stichting Gaest en Stéd maakt hij zich sterk voor behoud van de Volharding in oude staat. Welke functie het krijgt is voor hem van minder belang. “Voorop staat dat het gebouw intact blijft. Het mag best een functie als wonen zijn”. Met enige argwaan volgt hij al geruime tijd de ontwikkelingen rond De Volharding. Hij betwijfelt of Imca bv het redt. Mocht dat niet het geval zijn dan is er volgens hem nog geen man over boord. Oosterhoff heeft nieuwe gegadigden achter de hand. Hij wil ze niet met name noemen maar het zouden serieuze kandidaten zijn. Spijten zou het hem niet als het deze mensen alsnog zou lukken het pand in bezit te krijgen. “Het zijn deskundige mensen die instaat zijn er iets moois van de maken. Onaardig zou het daarom niet zijn als deze mensen het zouden kunnen overnemen”. Volgens Oosterhoff hadden ze dat eerder al graag gewild. “Destijds bij de veiling van het gebouw hadden ze het wel willen kopen maar kwamen er te laat achter”. Geld lijkt geen probleem. “Ze willen er best een flink bedrag insteken”. De bewuste gegadigden, twee architecten, hebben vaker met het bijltje gehakt. “Ook in andere plaatsen hebben ze oude pakhuizen en fabriekspanden aangekocht en een nieuwe functie gegeven. Ze pakken het ongelooflijk creatief aan”.
Maar de kand dat opnieuw verkoop van De Volharding plaatsvindt is klein. Imca bv is druk doende met planontwikkeling en bereid ook de aankoop van de achterliggende gronden voor. Hoewel Jan Heermans er wel snel mee aan de slag wil is het volgens hem nog maar de vraag of dat haalbaar is. “Er zijn nog heel wat procedures te volgen en dat kan veel tijd vergen”.

Beperkingen
Een Volharding met monument-status hoeft geen beperkingen op te leveren voor bouw/ of verbouwplannen al is het gevolg doorgaans wel dat de eigenaar zich aan regels moet gaan houden. Imca bv ziet dat niet als een probleem. `Je kunt er eigenlijk alle kanten mee uit”, zegt Heermans, “oké, het gemakkelijkste is het af te breken maar dat is niet onze intentie. Voor ons staat het al lange tijd op de privé monumentenlijst”. Aanpassing van het gebouw kan goedkoper uitpakken dan sloop en nieuwbouw. “Als we de gevels laten staan kunnen we er best weer wat moois van maken al zal het van binnen ten aanzien van de verdiepingen wel lastig worden”. Inwendig is het pand nagenoeg uitgebroken maar de gevels zijn sterk genoeg om de nieuwe verdiepingen te dragen. Eerder dit jaar werd door de Stichting Gaest en Stéd een aanvraag ingediend bij de Rijksdienst voor Monumentenzorg in Zeist om het begin 19e eeuwse complex op de monumentenlijst te krijgen. Lukt dat dan gaat dit stukje Balkster industrieel erfgoed zeker niet verloren. Jan Heermans verwacht niet dat het de monumenten-status haalt. “Men komt dertig jaar te laat met die aanvraag”, zegt hij.
Dezer dagen wordt de procedure om tot aanwijzing te komen, opgestart. Volgens Oosterhoff is er haast geboden, “Anders is er straks geen redden meer aan. Het gebouw staat er om te huilen bij”, zegt hij.

Adviezen
Bij de Rijksdienst voor Monumentenzorg ligt de aanvraag al sinds het afgelopen voorjaar op het bureau. Dat pas dezer dagen de procedure tot het inwinnen van de nodige adviezen wordt begonnen komt omdat het nog wachten is op de uitkomsten van een onderzoek van de Stichting Nederlandse Archeologie. Die bekijkt de staat, waarde en kwaliteit van het gebouw. “Als die uitkomsten binnen zijn gaan we verder”, zegt Iepie Attema van Monumentenzorg.
Van verschillende instanties wordt vervolgens advies gevraagd. “Die leggen we op een rijtje en nemen dan een besluit. Daarin weegt ook zwaar een onderzoek van de eigen dienst in mee. Adviezen gaat de rijksdienst inwinnen bij de Raad voor Cultuur, de Commissie voor Industrieel Erfgoed, de gemeente Gaasterlân-Sleat en de Provincie Fryslân. “Pas als alle adviezen gewogen zijn en ook de economische factoren op een rijtje gezet, kunnen we tot een eind oordeel komen”. Sterk wegen zaken als de huidige toestand van het gebouw mee. “De technische staat is belangrijk. Is die slecht dan is dat een minpunt”.
Aan het gebouw De Volharding is door de jaren heen veel gesleuteld. Van de oorspronkelijke versie is allang niets meer over en in de afgelopen decennia is er vooral intern heel wat aan

gebouw vertimmerd. Verbouwingen tastten de structuur behoorlijk aan. Daarmee ging het oorspronkelijke karakter verloren.

Negatief
Inmiddels is één advies al bekend, dat van de Provincie Fryslân. Het is een negatief advies. “De provincie heeft zich niet bereid verklaard positief te adviseren”, weet Jan Oosterhoff. Volgens Iepie Attema van de Rijksdienst komt dat omdat de provincie zich beperkt tot objecten binnen de bebouwde kom. De Volharding ligt daar buiten. Vanuit het Provinciehuis in Leeuwarden wordt de negatieve advisering bevestigd maar geeft een andere reden op. Provinciaal scoort het oude gebouw weliswaar hoog maar landelijk is het van veel minder betekenis. “Daarin ligt de reden dat de provincie negatief adviseert aan de Rijksdienst”, zegt Anoeska Duinstra. In het kader van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) is het gebouw wel geïnventariseerd maar viel in de daarop volgende selectie af. Voormalige fabriek en woning worden wel als van ‘bijzonder lokaal belang’ omschreven maar getwijfeld wordt aan het rijksbelang.
Iepie Attema verwacht dat er nog wel een tijdje zal verlopen eer de rijksdienst een eindoordeel op tafel kan leggen. “Een periode van een jaar tot anderhalf is daar geen uitzondering voor”, zegt ze. Gedurende die periode geniet De Volharding echter bescherming. “We noemen dat een voorlopige bescherming”, zegt Attema, “een periode waarin er niets aan het gebouw mag worden gedaan”.
Voor plannenmakers, slopers en verbouwers betekent dat in elk geval gedurende die periode een pas op de plaats. Imca bv, de ‘geheimzinnige architecten’ of welke andere plannenmakers ook, hebben zich daarbij neer te leggen. Het is wachten op de beschikking van het ministerie. Pas dan kunnen plannenmakers, met zo het zich laat aanzien, Imca bv voorop, aan de slag.

Hoe dan ook, of het nu al dan niet tot monument wordt uitgeroepen, in beide gevallen zullen belanghebbenden de gelegenheid krijgen beroep aan te tekenen. Binnenkort zal de gemeente Gaasterlân-Sleat al een hoorzitting uitschrijven als onderdeel van haar uiteindelijke advisering aan de rijksdienst voor Monumentenzorg. Wanneer die hoorzitting wordt gehouden is niet bekend.

Vervuiling
En dan is er nog een prangende vraag. Hoe zit het met de omliggende , op een aantal plaatsen ernstig vervuilde grond? Er zal een saneringsplan moeten komen. Zonder zo’n plan zal de gemeente geen vergunningen afgeven. Dat de vervuiling rond de Volharding en omliggende terreinen ernstiger is dan verwacht, wordt door Jan Heermans onderschreven. “We hebben in samenwerking met de Provincie Fryslân een onderzoek laten doen. De uitkomsten vielen tegen”. Uit dat en eerdere onderzoeken is gebleken dat flinke delen van het terrein zijn vervuild met olie en loodhoudende stoffen. Uitgesloten is niet dat ook het grondwater rond de Volharding vervuild is. Vooral plaatsen waar ooit een dieselpomp en schoorsteen hebben gestaan blijken ernstig vervuild. Op de overige terreinen schijnen vroeger scheeps- en jachtbouwers het niet zo nauw met hun afvalproducten te hebben genomen waardoor op verschillende plaatsen flinke concentraties verontreiniging zijn ontstaan.

Uit overleg met de provincie moet nu duidelijk worden hoe tot sanering van de gronden kan worden gekomen. “We zullen daarvoor een plan maken dat het gehele gebied omvat”, zegt Heermans. Wat het Imca bv gaat kosten, wil hij niet kwijt. “Maar het is kostbaar”.