werkkamp Elfbergen bij Oudemirdum
 
In het archief van de gemeente Gaasterland vond ik een bouwaanvraag voor het verplaatsen en wederopbouwen van "Het Kompas". Dat maakte mij nieuwsgierig naar de oorspronkelijke functie en de nieuwe locatie van het gebouw. Veel over de oorsprong is er niet te vinden. Wat wel duidelijk is dat het gebruikt is als kantine bij de aanleg van de afsluitdijk. Het stond in Kormwerderzand. Over het tweede leven van deze kantine in onze gemeente is na enig speurwerk wat meer te vertellen. De locatie Elfbergen nabij Oudemirdum is in de periode 1914-1918 gebruikt als sportterrein voor de in Gaasterland aanwezige Belgische vluchtelingen. In de jaren daarna zou het gebruikt zijn als kampeerterrein. In de crisisjaren vanaf ongeveer 1930 is terrein ingericht als kamp voor werklozen. Toen dat rond 1933 een meer permanent karakter kreeg vond men het noodzakelijk om de voorzieningen te verbeteren door het plaatsen van een kantine en een zogenaamde privaatinrichting. Zo kwam het dat het door de gereedkoming van de afsluitdijk overbodige kantine omniet aangeboden werd aan het Comiteé voor werkloozenzorg te Friesland en in Elfbergen herplaatst werd. De tentenkampen verdwenen om plaats te maken voor houten barakken. Werkloze jonge schippers en vissers konden vanaf 1938 op Elfbergen terecht voor een voorbereidende cursus van een half jaar. Het vakonderwijs tijdens deze cursus werd gegeven op de Binnenvaartschool te Lemmer. Het kamp heeft in de meidagen van 1940 ook nog een rol gespeeld in de opvang van NSB'ers. Na de Tweede Wereldoorlog is het kamp afgebroken. Wat rest van het kamp zijn herinneringen en een aantal foto's.
 
kaatswedstrijd Elfbergen
bron: Balkster Courant van 1 mei 1915
 
kampeerplaats Elfbergen
Kampeerplaats Elfbergen rond 1929?
 
tentenkamp tentenkamp
prentbriefkaart beschikbaar gesteld door Auke Hylkema  
(poststempel: Hindeloopen 8 augustus 1928)  
 
topografische kaart 1932
topografische kaart uit 1932
 
aanbesteding
bron: Leeuwarder Courant van 24 mei 1934
Op 11 juni 1934 is door de gemeente Gaasterland bouwvergunning verstrekt aan Het Provinciaal Comitée voor Friesland van de Centrale voor werkloozenzorg voor het wederopbouwen van "Het Kompas", staande te Kornwerderzand, en het oprichten van een privaatinrichtig te Elfbergen onder Oudemirdum.
 
kamp Elfbergen
prentbriefkaart beschikbaar gesteld door Auke Hylkema
 
De tekeningen en het bestek zijn gemaakt door gemeente-opzichter dhr. T. van Dijk
bron: archief gemeente Gaasterlân-Sleat
 
 
Het Kompas
Op 20 maart 1930 werd op het werkeiland Breezand, ‘midden in de zee’, een gereformeerd recreatie- en evangelisatielokaal geopend. Voordat een en ander kon worden verwezenlijkt had het Algemeen Comité ‘veel klippen en stenen op de weg‘ te omzeilen. Een terrein kon men al snel verkrijgen.
Maar nu stond op het andere werkeiland, Kornwerderzand (een eind dichter naar de Friese kust), een soortelijk recreatiegebouw, ‘Het Kompas’ (uitgaande van een gelijknamige vereniging), dat  levensbeschouwelijk gezien gemengd van karakter was. De Gereformeerde Kerk van Makkum hield ook daar haar kerkdiensten en huurde het voor die tijd van ‘Het Kompas’. Om nu, buiten de vereniging ‘Het Kompas’ om, op het Breezand een eigen gereformeerd gebouw te gaan stichten, vond de kerk van Makkum eigenlijk niet gewenst (men had ongetwijfeld de goede verstandhouding met het bestuur van ‘Het Kompas’ op het oog). Het houden van gereformeerde kerkdiensten in ‘Het Kompas’ was al eerder weliswaar toegestaan, maar het bestuur van ‘Het Kompas’ wilde niet dat er ook gereformeerd recreatie- c.q. evangelisatiewerk voor de Zuiderzeearbeiders werd verricht.
Dat was voor het Algemeen Comité natuurlijk een belangrijk punt. Het Comité redeneerde aldus: Er vanuit gaande dat een Gereformeerde Kerk de ene keer een gebouw huurt, maar een andere maal een gebouw in eigendom kan nemen, bood het Algemeen Comité, uiteraard na overleg met de kerk van Makkum, aan deze kerk een evangelisatie- en recreatiegebouw op het Breezand in eigendom aan. Als voorwaarde gold onder meer dat de kerk van Makkum de evangelisatiearbeid zélf zou verrichten, zónder inmenging van anderen. Voor wat betreft het recreatiewerk onder de Zuiderzeearbeiders diende Makkum, voor de aanstelling van een beheerder, een keuze te maken uit de door het Algemeen Comité opgeroepen sollicitanten.
bron: https://gereformeerdekerken.info/2016/12/21/kerken-in-de-wieringermeer-deel-1/
 
 
opening Elfbergen
bron: Leeuwarder Courant van 21 juli 1934
Op 21 juli 1934 is de officële opening van het complex door burgemeester baron Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg.
 
Elfbergen
bron: archief Historysk Wurkferban Gaasterlân
Een vijftal barakken ieder inhouden acht jongemenschen, wc 'n tentleider
 
In de editie van 22 november 1935 van het Friese weekblad "Fan Fryske Groun" is een artikel over het kamp te lezen.
 
bewoners Elfbergen in 1935
bron: archief Historysk Wurkferban Gaasterlân
De bevolking van Elfbergen
 
Elfbergen handen wassen
bron: archief Historysk Wurkferban Gaasterlân
Handen wassen bij de pomp
 
grachtgravers Elfbergen
bron: archief Historysk Wurkferban Gaasterlân
De grachtgravers even in ruste voor de fotograaf.
 
Elfbergen
 
Elfbergen
 
Elfbergen
foto 168-030 beschikbaar gesteld door Theo Steenbergen
 
6. Folkert Draaisma (1912-1991) uit Franeker, 19. Siebe Visser (1911-1986) uit Balk
 

Het Comité voor werklozenzorg te Friesland richtte in 1930 een werkkamp in op Elfbergen bij Oudemirdum. Het kamp lag iets zuidelijker aan de Beukenlaan dan de huidige camping met dezelfde naam. Tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werden werklozen hier te werk gesteld. Kees Draaisma uit Heiloo herkende zijn vader Folkert Draaisma op één van de foto’s (inzet) op mijn webpagina over dit kamp. Hieronder het verhaal over zijn vader.

Folkert Draaisma uit Franeker (1912-1991) kwam op 1 mei 1933 terug uit militaire dienst. Zijn vorige werkgever, meubelfabriek Fristho, had vanwege de crisis in december 1932 bijna al het personeel ontslagen. Ook voor Folkert was er geen werk meer op de fabriek. Hij werd te werk gesteld in Gaasterland in het kamp voor werklozen op Elfbergen bij Oudemirdum.

Wanneer hij verlof had fietste hij vanuit Oudemirdum naar Franeker. De route werd bepaald door de windrichting. Via Koudum, Bolsward of via Balk, Sneek en vice versa natuurlijk. De economie trok weer aan. en eind 1935 kon hij weer aan het werk bij de meubelfabriek. De Tweede Wereldoorlog volgde.

Op 8 april 1939 kreeg Folkert Draaisma de oproep voor militaire dienst. Op 10 mei 1940 zat zijn onderdeel op vliegveld Gilze-Rijen. Nadat dat vliegveld door de Duitsers vanuit de lucht was bestookt trok men zich terug op vliegveld Haamstede op Schouwen Duiveland. Daar werd hij op 17 mei krijgsgevangene. Na korte tijd inkwartiering bij een burgergezin kon hij eind mei naar huis. Veel werklozen werden tewerkgesteld op de vliegbasis te Leeuwarden voor de aanleg van start- en landingsbanen.
In september 1940 kon hij toch weer aan de slag in de meubelfabriek. Na de oorlog groeide Fristho uit tot de top vijf van meubelfabrieken in Nederland. Folkert Draaisma vierde in 1969 zijn 40-jarig jubileum bij de fabriek. Dit ondanks de twee onderbrekingen. In 1971 verplaatste de directie, na ontvangst van een dikke subsidie, de fabriek naar Zuid Limburg om de ontslagen mijnwerkers werk te bieden. Folkert Draaisma kwam weer thuis te zitten. Hij kreeg vlak voor zijn pensioen toch nog een betrekking bij een koeltoonbankenfabriek in Leeuwarden.
bron: Weromsjen yn Gaasterlân 415
 
 
voor de keuken van kamp Elfbergen
foto 152-008 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
Voor de keuken van het kamp derde van links Wietske de Vries - Balstra daarnaast Jacob de Vries en Antje Balstra. De mannen in overall zijn arbeiders uit het kamp.
Jacob de Vries en ziin vrouw Wietske de Vries-Balstra woonden tegenover het kamp aan de Beukenlaan bij Oudemirdum. Jacob de Vries instrueerde de te werkgestelden bij de werkzaamheden in het bos. Zijn vrouw zorgde voor het eten in de keuken van het kamp. Hun toen 11 jarige dochter Hieke kan zich nog goed het graven van de vijver in 1937 herinneren. Ze mocht namelijk mee terug rijden in de kruiwagen nadat deze geleegd was. Hun oudere dochter Antje hielp mee in de keuken van het kamp. Het gezin de Vries kon op het kamp mee eten met de groep.
 
voor het hoofdgebouw
foto 152-003 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
Uiterst links mevrouw Runia en daarnaast Wietske de Vries - Balstra.
 
voor het hoofdgebouw
foto 152-004 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
De vijfde van links is Wietske de Vries - Balstra. Rechts daarvan dr. Bouma een van de initiatiefnemers van het kamp. De man met de hoed is Arend de Vries, een neef van Hieke.
 
graven vijver
foto 152-008 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
Het uitgraven van de vijver is pas aan de gang. De eerste spaden grond zijn afgevoerd.
   
graven vijver
graven vijver
foto 152-006
foto 152-007
 
graven vijver
foto 152-005 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
 
De vijver in het bos bij Oudemirdum wordt officieel opgeleverd in het vroege voorjaar van 1937 (LC 12 maart 1937) . De tewerkgestelde werklozen hebben deze vijver aangelegd onder toezicht en naar een ontwerp van gemeente-opzichter van Dijk
 
overdracht vijver
bron: Nieuwsblad van Friesland; Hepkema's van 17 maart 1937
 
vijver te Oudemirdum
De vijver vlak na de oplevering in 1937
prentbriefkaart beschikbaar gesteld door Auke Hylkema (poststempel: Oudemirdum 27 juni 1937)
 
Elfbergen
In de Spiegel van 17 juni 1939 wordt aandacht besteed aan de het graven de vijver
 
vijver
vijver
 
schippers en vissers  
Onder leiding van kampcommandant W.J. Struiksma beginnen in oktober 1938 cursussen voor jeugdige werkloze schippers en vissers voor de Rijn- en kustvaart. In de Leeuwarder Courant van 8 november 1938 is een verslag te lezen van een bezoek aan het kamp: deel 1, deel 2
 
jonge schippers langs de Luts
Jonge schippers in opleiding bezig met het opknappen van sloepen langs de Luts
bron: Leeuwrader Courant van 8 oktober 1938
 
Elfbergen Cornelis de Vreugd
foto 365-001
Elfbergen Elfbergen Elfbergen
foto 365-002 foto 365-003 foto 365-004
Elfbergen Elfbergen Elfbergen
foto 365-005 foto 365-006 foto 365-007
Deze foto's zijn beschikbaar gesteld door Corrie Kuijt-van der Plas. Kleindochter van Cornelis de Vreugd (*1922 te Katwijk) die in Elfbergen te werk was gesteld en een aan de foto's te zien binnenvaartcursus heeft gevolgd. Elfbergen  
  foto 365-008  
Elfbergen Cornelis de Vreugd
 
nachtverblijven kamp Elfbergen
prentbriefkaart 152-011 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
 
koffieuurtje kamp Elfbergen
prentbriefkaart 152-012 beschikbaar gesteld door mevrouw Hieke Couperus - de Vries
 
Op 16 januari 1939 bouwvergunning verstrekt voor de bouw van een klokkestoel.
 
klokkenstoel
 
Begin 1939 (LC 15 februari 1939) wordt melkerscursus toegevoegd aan het programma. Boeren uit de omgeving verlenen hierbij medewerking omdat op het kamp zelf geen facaliteiten zijn. De heer K. Visser uit Oudemirdum, voormelker en cursusleider van de Friesche maatschappij voor landbouw, geeft de eerste practische aanwijzingen.
In deze periode is de bekende dichter Douwe Annes Tamminga (1909-2002) kampleider.
 
klokkrenstoel Elfbergen
bron: Panorama 6 april 1939
 
Panorama
In april 1939 wordt een perconferentie voor belangstellenden uit het hele land gegeven in kamp Elfbergen te Oudemirdum. Tijdens deze bijeenkomst wordt de klokkenstoel officieel in gebruik genomen.
 
De Leeuwarder Courant besteedt nog eens uitgebreid aandacht aan het scholingskamp voor jeugdige werklozen te Elfbergen in de editie van 8 juli 1940: deel 1, deel 2
 
Op 2 december 1940 bouwvergunning verstrekt voor het maken van een badwasgebouwtje
 
Op 13 januari 1941 bouwvergunning verrstrekt voor het bouwen van een waterinstallatiegebouw
 
VVV-kaart 1941
VVV-kaart 1941
 
Fryske kampen
bron: Leeuwarder Courant van 1 augustus 1941
 
Op 9 november 1942 bouwvergunning verstrekt voor het bouwen van een transformatorstation van het PEB
 
In de zomer van 1945 wordt het kamp afgebroken.
 
Omrop Fryslan Omnium
Vanaf de 32 ste minuut een verslag vanaf de locatie Elfbergen bij Oudemirdum met Jan Vogelzang uit Balk
 
Elfbergen
bron: Leeuwarder Courant van 3 februari 2015
 
 

 

beginpagina langsdeluts laatste wijziging: 14-03-2019